Chụp tử cung vòi trứng (HSG) là xét nghiệm hình ảnh được đề cập nhiều nhất khi các cặp đôi tìm hiểu về IVF – và cũng là xét nghiệm gây nhiều băn khoăn nhất: cần thiết hay không, có đau không, và nếu vòi trứng đã tắc thì còn ý nghĩa gì? Câu trả lời ngắn gọn là: IVF không yêu cầu vòi trứng phải thông suốt – kỹ thuật này lấy noãn trực tiếp từ buồng trứng và thụ tinh ngoài cơ thể, hoàn toàn bỏ qua vòi trứng. Do đó, HSG không phải điều kiện bắt buộc để làm IVF.
Tuy nhiên, có những trường hợp ThS.BS. Ngô Thị Diễm, Trưởng khoa Phụ sản Đông Đô IVF Center với hơn 15 năm kinh nghiệm hỗ trợ sinh sản, sẽ chỉ định chụp HSG trước khi bắt đầu chu kỳ – không phải để kiểm tra vòi trứng mà để đánh giá hình thái buồng tử cung, phát hiện polyp, dính buồng tử cung hoặc dị dạng có thể cản trở quá trình làm tổ của phôi. Bài viết này phân tích 4 yếu tố quyết định: khi nào cần HSG, khi nào có thể bỏ qua, quy trình thực hiện, và các phương pháp thay thế – áp dụng cho cặp đôi đang chuẩn bị chu kỳ IVF tại Hà Nội và miền Bắc.
- Chụp tử cung vòi trứng (HSG) là gì?
- Làm IVF có bắt buộc phải chụp tử cung vòi trứng không?
- Trường hợp nào cần chụp tử cung vòi trứng trước IVF?
- Quy trình chụp tử cung vòi trứng
- Kết quả chụp tử cung vòi trứng đánh giá được gì?
- Chụp tử cung vòi trứng có đau không?
- Thời điểm phù hợp để chụp tử cung vòi trứng
- Các phương pháp thay thế cho chụp tử cung vòi trứng
- Câu hỏi thường gặp về chụp tử cung vòi trứng và IVF
Chụp tử cung vòi trứng (HSG) là gì?
Chụp tử cung vòi trứng – tên khoa học là Hysterosalpingography, viết tắt HSG – là thủ thuật chụp X-quang đặc biệt dùng chất cản quang để hiển thị hình ảnh buồng tử cung và vòi trứng, chẩn đoán nguyên nhân vô sinh ở nữ giới, thường được thực hiện vào ngày thứ 4 đến ngày thứ 10 của chu kỳ kinh nguyệt thông thường.
Quy trình hoạt động theo cơ chế sau: chất cản quang dạng lỏng được bơm vào buồng tử cung qua một ống thông nhỏ đặt qua cổ tử cung. Chất cản quang lấp đầy buồng tử cung, lan theo vòi trứng nếu vòi trứng thông – và hiển thị trên phim X-quang dưới dạng hình ảnh trắng đặc trưng. Nếu vòi trứng tắc, chất cản quang không đi qua được, và bác sĩ nhận diện vị trí tắc ngay trên phim.
Bên cạnh thông tin về vòi trứng, HSG cho thấy hình dạng và kích thước buồng tử cung, phát hiện sự bất thường bên trong như polyp buồng tử cung, dính buồng tử cung (hội chứng Asherman), vách ngăn tử cung, hoặc u xơ lồi vào buồng tử cung. Đây là thông tin quan trọng để bác sĩ đánh giá môi trường làm tổ của phôi trước khi chuyển phôi.
Làm IVF có bắt buộc phải chụp tử cung vòi trứng không?
Chụp tử cung vòi trứng không phải điều kiện bắt buộc để thực hiện IVF – đây là điểm khác biệt cơ bản so với IUI (bơm tinh trùng nhân tạo), quy trình đòi hỏi ít nhất một vòi trứng thông suốt.
Lý do kỹ thuật: IVF lấy noãn trực tiếp từ buồng trứng bằng kim chọc qua âm đạo (không qua vòi trứng), thụ tinh trong phòng lab, rồi chuyển phôi trực tiếp vào buồng tử cung (cũng không qua vòi trứng). Toàn bộ quá trình bỏ qua hoàn toàn vòi trứng – vì vậy tắc cả hai vòi trứng vẫn làm IVF được bình thường. Đây là lý do IVF được chỉ định đặc biệt cho trường hợp tắc vòi trứng hai bên.
Bảng phân tích: HSG cần thiết hay không khi chuẩn bị IVF
| Yếu tố | Cần chụp HSG | Không cần/Có thể bỏ qua |
| Tắc vòi trứng đã biết | Không – IVF bỏ qua vòi trứng | ✓ Có thể bỏ qua HSG |
| Chưa biết nguyên nhân vô sinh | Có – đánh giá toàn diện vòi/tử cung | – |
| Nghi ngờ polyp hoặc u xơ buồng tử cung | Có – hoặc siêu âm bơm nước thay thế | – |
| IUI thất bại nhiều lần | Có – kiểm tra vòi trứng trước khi chuyển sang IVF | – |
| Chuyển phôi thất bại nhiều lần | Có – loại trừ bất thường buồng tử cung | – |
| Đã có hình ảnh siêu âm bơm nước (SIS) gần đây | Không cần thêm HSG | ✓ SIS đủ thay thế |
| Siêu âm thường thấy tử cung bình thường, không triệu chứng | Tùy đánh giá bác sĩ | – |
Tóm lại, quyết định có chỉ định HSG hay không phụ thuộc vào từng trường hợp – không phải quy tắc cứng nhắc áp dụng cho tất cả người làm IVF.
Trường hợp nào cần chụp tử cung vòi trứng trước IVF?
Chỉ định chụp HSG trước IVF
Chụp tử cung vòi trứng được chỉ định trước IVF khi cần thông tin hình ảnh về cấu trúc tử cung hoặc vòi trứng để lập kế hoạch điều trị chính xác hơn.
Vô sinh chưa rõ nguyên nhân: Cặp đôi chưa từng thực hiện xét nghiệm hình ảnh tử cung vòi trứng – HSG cho bức tranh toàn diện về giải phẫu sinh sản nữ, giúp bác sĩ loại trừ các nguyên nhân có thể can thiệp điều trị trước khi bắt đầu chu kỳ kích thích.
Nghi ngờ bất thường buồng tử cung: Khi siêu âm thường phát hiện dấu hiệu nghi ngờ polyp, u xơ lồi buồng tử cung hoặc dính buồng tử cung – HSG (hoặc siêu âm bơm nước) xác nhận và đánh giá mức độ trước khi quyết định can thiệp nội soi hay tiến hành IVF trực tiếp.
IUI thất bại 3 chu kỳ trở lên: Trước khi chuyển sang IVF, chụp HSG giúp kiểm tra đồng thời vòi trứng và tử cung – xác định xem thất bại IUI có liên quan đến yếu tố giải phẫu không.
Tiền sử sảy thai liên tiếp hoặc chuyển phôi thất bại nhiều lần: Dính buồng tử cung (hội chứng Asherman) và dị dạng tử cung bẩm sinh (tử cung đôi, tử cung có vách ngăn) là những nguyên nhân ảnh hưởng trực tiếp đến làm tổ của phôi – HSG hoặc nội soi buồng tử cung giúp xác định và điều trị trước khi tiếp tục chu kỳ.
Tiền sử bệnh lý phụ khoa: Từng phẫu thuật vùng chậu, viêm vòi trứng, lạc nội mạc tử cung nặng, hoặc nhiễm khuẩn nấm Chlamydia – những yếu tố này tăng nguy cơ tắc vòi trứng và dính buồng tử cung, làm tăng giá trị của HSG ngay cả khi đã quyết định IVF.
Trường hợp có thể không cần chụp HSG trước IVF
Không phải tất cả người làm IVF đều cần chụp HSG – và trong một số trường hợp, xét nghiệm này có thể bỏ qua hoặc thay thế bằng phương pháp ít xâm lấn hơn.
Tắc vòi trứng hai bên đã xác nhận là chỉ định IVF rõ ràng nhất – trong trường hợp này, chụp thêm HSG không cung cấp thêm thông tin điều trị mới.
Khi đã có kết quả siêu âm bơm nước (SIS) gần đây cho thấy buồng tử cung bình thường, bác sĩ có thể không cần thêm HSG. Nếu tại Đông Đô IVF Center bạn đã được siêu âm bơm nước trong vòng 6-12 tháng với kết quả bình thường, hỏi bác sĩ về khả năng bỏ qua HSG.
Người có tiền sử dị ứng iốt hoặc chất cản quang cần thông báo trước – đây là chống chỉ định tương đối của HSG, và bác sĩ sẽ cân nhắc phương án thay thế.
Quy trình chụp tử cung vòi trứng
Chuẩn bị trước khi chụp HSG
Chuẩn bị đúng trước khi chụp HSG giúp kết quả hình ảnh chính xác hơn và giảm thiểu khó chịu trong khi thực hiện.
Thời điểm chụp: bác sĩ sẽ lên lịch vào ngày 4-10 của chu kỳ kinh – tức là sau khi sạch kinh nhưng trước khi rụng trứng. Chụp trong giai đoạn này tránh nguy cơ can thiệp vào trứng đã thụ tinh nếu có, đồng thời niêm mạc tử cung còn mỏng giúp hình ảnh buồng tử cung rõ hơn. Khi bác sĩ lên lịch, cần theo dõi chu kỳ kinh và thông báo ngay ngày đầu tiên của kinh kỳ.
Cần dừng quan hệ tình dục từ ngày đầu kinh cho đến ngày chụp. Nếu đang dùng kháng sinh hoặc thuốc khác, thông báo để bác sĩ điều chỉnh nếu cần. Không cần nhịn ăn trước khi chụp.
Một số cơ sở kê thuốc giảm đau (ibuprofen hoặc paracetamol) uống trước 30-60 phút để giảm đau trong khi thực hiện – hỏi bác sĩ tại Đông Đô IVF Center về khuyến nghị này cho trường hợp của bạn. Nên mang theo người thân để hỗ trợ sau thủ thuật.
Các bước thực hiện khi chụp HSG
Thủ thuật chụp tử cung vòi trứng thường mất 15-30 phút và được thực hiện tại phòng chụp X-quang.
Bước 1 – Chuẩn bị tư thế: Nằm ngửa trên bàn X-quang, tư thế tương tự khám phụ khoa thông thường. Bác sĩ đặt mỏ vịt (Vulsellum) để quan sát cổ tử cung.
Bước 2 – Vệ sinh và đặt ống thông: Cổ tử cung được vệ sinh bằng dung dịch sát khuẩn/nước muối sinh lý. Một ống thông nhỏ HSG (cannula) được đặt vào qua cổ tử cung – đây là bước thường gây cảm giác khó chịu nhất.
Bước 3 – Bơm chất cản quang: Chất cản quang được bơm từ từ qua ống thông vào buồng tử cung. Máy X-quang chụp liên tục theo thời gian thực, ghi lại quá trình chất cản quang lấp đầy buồng tử cung và chảy vào vòi trứng.
Bước 4 – Đọc kết quả: Bác sĩ quan sát hình ảnh trực tiếp trên màn hình trong khi chụp và đọc kết quả sơ bộ ngay sau thủ thuật. Phim X-quang lưu lại để phân tích chi tiết hơn.
Sau thủ thuật, có thể bị đau nhẹ từ 1-2 tuần và ra ít máu trong 1-2 ngày – đây là bình thường. Nên kiêng quan hệ tình dục 24-48 giờ sau chụp để giảm nguy cơ nhiễm trùng ngược dòng. Nếu xuất hiện sốt, đau bụng dưới tăng dần hoặc ra nhiều máu bất thường sau chụp, liên hệ bác sĩ ngay.
Kết quả chụp tử cung vòi trứng đánh giá được gì?
Kết quả HSG cung cấp thông tin về 3 yếu tố giải phẫu sinh sản nữ: hình dạng buồng tử cung, sự thông suốt của vòi trứng và hình thái cổ tử cung.
Vòi trứng thông hay tắc: Nếu chất cản quang chảy qua vòi trứng và ra ngoài khoang phúc mạc – vòi trứng thông. Nếu chất cản quang dừng lại giữa chừng – tắc tại vị trí đó. Bác sĩ xác định tắc đoạn gần (gần tử cung), tắc đoạn xa (gần buồng trứng), hay tắc hoàn toàn cả hai bên.
Hình dạng buồng tử cung: Buồng tử cung bình thường có hình tam giác đều, bờ nhẵn. Bất thường bao gồm: hình ảnh khuyết lõm (polyp hoặc u xơ lồi vào), hình ảnh dính (dải dính buồng tử cung), hoặc hình dạng bất thường bẩm sinh (tử cung đôi, tử cung hình tim, tử cung có vách ngăn).
Ý nghĩa với kế hoạch IVF: Nếu HSG phát hiện dị dạng có thể ảnh hưởng đến chuyển phôi, bác sĩ sẽ quyết định có cần can thiệp nội soi trước không hay tiến hành IVF với phác đồ điều chỉnh. Dị dạng nhỏ (polyp nhỏ, dính nhẹ) có thể xử lý qua nội soi buồng tử cung – thủ thuật ít xâm lấn, thực hiện nhanh – trước khi bắt đầu kích thích buồng trứng. Do đó, phát hiện sớm qua HSG cho phép điều trị kịp thời, tránh mất thêm một chu kỳ IVF nếu chuyển phôi thất bại do nguyên nhân giải phẫu.
Chụp tử cung vòi trứng có đau không?
Chụp tử cung vòi trứng gây đau ở mức độ khác nhau tùy từng người – từ không đau đến đau vừa, tương tự đau bụng kinh.
Giai đoạn gây khó chịu nhất là khi đặt ống thông qua cổ tử cung và khi bơm chất cản quang – cổ tử cung có nhiều thụ thể thần kinh nhạy cảm. Một số người cảm thấy căng tức ở vùng bụng dưới khi chất cản quang lấp đầy buồng tử cung. Cơn đau thường giảm nhanh ngay sau khi rút ống thông và thường hết hoàn toàn trong vòng 1-2 giờ sau thủ thuật.
Những yếu tố làm tăng cảm giác đau: cổ tử cung hẹp, tắc vòi trứng (áp lực chất cản quang tăng khi không chảy qua được), hoặc dính buồng tử cung. Uống thuốc giảm đau nhẹ (ibuprofen) 30-60 phút trước thủ thuật theo hướng dẫn của bác sĩ có thể giảm đáng kể cảm giác khó chịu.
Nhìn chung, đa số người thực hiện HSG mô tả mức độ đau có thể chịu được và ổn định sau vài giờ. So với chọc noãn trong chu kỳ IVF, HSG ít xâm lấn hơn đáng kể.
Thời điểm phù hợp để chụp tử cung vòi trứng
Thời điểm tốt nhất để chụp tử cung vòi trứng là ngày 7-12 của chu kỳ kinh nguyệt – tính từ ngày đầu tiên ra kinh.
Lý do chọn giai đoạn này gồm 3 yếu tố kỹ thuật. Thứ nhất, đã sạch kinh hoàn toàn – máu kinh trong buồng tử cung sẽ làm mờ hình ảnh và tăng nguy cơ nhiễm trùng. Thứ hai, chưa rụng trứng – tránh nguy cơ bơm chất cản quang tiếp xúc với trứng đã thụ tinh nếu chu kỳ đó có quan hệ. Thứ ba, niêm mạc tử cung còn mỏng (pha nang noãn) – hình ảnh buồng tử cung rõ hơn, ít nguy cơ che khuất bất thường nhỏ.
Vì vậy, khi bác sĩ tại Đông Đô IVF Center lên lịch chụp HSG, cần theo dõi chu kỳ kinh cẩn thận và gọi thông báo ngay trong ngày đầu tiên ra kinh – để trung tâm xếp lịch đúng vào khung ngày 7-12.
Trường hợp chu kỳ kinh không đều hoặc khó tính ngày rụng trứng, bác sĩ có thể dùng siêu âm theo dõi nang noãn để xác định đúng thời điểm chụp.
Các phương pháp thay thế cho chụp tử cung vòi trứng
Chụp tử cung vòi trứng (HSG) không phải lựa chọn duy nhất để đánh giá hình thái tử cung và buồng tử cung trước IVF – có 3 phương pháp thay thế hoặc bổ sung với ưu nhược điểm riêng.
Siêu âm bơm nước (SIS – Saline Infusion Sonography): Thay vì chất cản quang và X-quang, SIS bơm nước muối sinh lý vào buồng tử cung và quan sát bằng siêu âm đầu dò âm đạo. Ưu điểm: không phơi nhiễm tia X, không dùng chất cản quang (phù hợp người dị ứng iốt), hình ảnh bên trong buồng tử cung sắc nét hơn. Nhược điểm: không đánh giá được vòi trứng. Tại Đông Đô IVF Center, siêu âm bơm nước có giá 550.000 VND – thấp hơn so với chụp HSG (1.000.000 VND). Với trường hợp tắc vòi trứng đã biết (không cần kiểm tra vòi trứng thêm), SIS là lựa chọn phù hợp để đánh giá buồng tử cung.
HYFOSY (Hystero-Foam Sonography): Phương pháp mới hơn dùng bọt siêu âm thay nước muối, kết hợp siêu âm để đánh giá đồng thời vòi trứng và buồng tử cung – không dùng tia X. Hiện chưa phổ biến rộng rãi tại các cơ sở hỗ trợ sinh sản Việt Nam. Phương pháp này có hiệu quả “bơm rửa ống dẫn trứng”, làm thay đổi môi trường ổ bụng/nội mạc tử cung, giúp cải thiện khả năng có thai. Đông Đô IVF Center hiện đang thực hiện phương pháp này với chi phí 2.500.000 VNĐ.
Nội soi buồng tử cung (Hysteroscopy): Đây là tiêu chuẩn vàng để đánh giá và điều trị bất thường buồng tử cung – camera nhỏ đi trực tiếp vào buồng tử cung qua cổ tử cung, cho hình ảnh trực tiếp và khả năng can thiệp ngay (cắt polyp, bóc dính, cắt vách ngăn). Tuy nhiên, đây là thủ thuật xâm lấn hơn và thường chỉ thực hiện khi đã xác định có bất thường cần điều trị, không dùng thường quy thay cho HSG.
Câu hỏi thường gặp về chụp tử cung vòi trứng và IVF
Tắc vòi trứng hai bên có làm IVF được không?
Tắc vòi trứng hai bên là chỉ định rõ ràng nhất cho IVF – không phải rào cản. Vì IVF lấy noãn trực tiếp từ buồng trứng và chuyển phôi thẳng vào buồng tử cung, vòi trứng không tham gia vào quy trình. Tắc cả hai vòi trứng không làm giảm tỷ lệ thành công IVF so với người vòi trứng bình thường – miễn là buồng tử cung và chức năng buồng trứng bình thường.
Chụp HSG xong bao lâu thì làm IVF được?
Sau khi chụp HSG, nếu không cần can thiệp thêm (kết quả bình thường hoặc chỉ tắc vòi trứng – không ảnh hưởng IVF), chu kỳ IVF có thể bắt đầu ngay từ chu kỳ kinh tiếp theo. Nếu phát hiện polyp hoặc dính buồng tử cung cần xử lý qua nội soi, thường mất thêm 1-2 tháng để phục hồi trước khi bắt đầu kích thích buồng trứng.
Chụp HSG có ảnh hưởng đến kết quả IVF không?
Chụp HSG không ảnh hưởng tiêu cực đến kết quả IVF. Thực tế, một số nghiên cứu gợi ý rằng chất cản quang dầu trong HSG có thể có tác dụng “thông rửa” nhẹ vòi trứng, liên quan đến tỷ lệ có thai tự nhiên tăng nhẹ trong 3 tháng sau chụp ở một số nhóm. Điều này không áp dụng cho IVF – và không phải lý do để chỉ định HSG nếu không cần thiết.
Chụp HSG có chi phí bao nhiêu tại Đông Đô IVF Center?
Chụp tử cung vòi trứng (X-quang HSG) tại Đông Đô IVF Center có giá 1.000.000 VND. Siêu âm bơm nước (SIS – phương pháp thay thế không dùng tia X) có giá 550.000 VND. Bác sĩ sẽ tư vấn phương pháp phù hợp sau khi đánh giá từng trường hợp tại buổi khám vô sinh hiếm muộn.
Tắc vòi trứng một bên có cần làm IVF không?
Tắc vòi trứng một bên thường không là chỉ định bắt buộc cho IVF ngay – phụ thuộc vào vị trí tắc, chức năng buồng trứng hai bên và tinh trùng của chồng. Nhiều cặp đôi tắc một bên vẫn có thể thụ thai tự nhiên hoặc qua IUI nếu vòi trứng còn lại thông và chức năng tốt. Bác sĩ BSCKII. Tăng Đức Cương, Giám đốc Đông Đô IVF Center với gần 20 năm kinh nghiệm hỗ trợ sinh sản, sẽ đánh giá tổng thể và đề xuất phác đồ phù hợp nhất cho từng cặp đôi.
Chống chỉ định của HSG là gì?
Chụp tử cung vòi trứng không thực hiện trong các trường hợp sau: đang hành kinh hoặc ra máu âm đạo bất thường; đang có viêm nhiễm phụ khoa hoặc viêm vùng chậu đang điều trị; dị ứng với iốt hoặc chất cản quang có iốt; nghi ngờ đang mang thai. Do đó, cần thông báo đầy đủ tiền sử bệnh lý trước khi bác sĩ lên lịch chụp HSG.
Thông tin trong bài mang tính tham khảo giáo dục, không thay thế chẩn đoán và tư vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa. Mỗi trường hợp vô sinh hiếm muộn có đặc thù riêng – quyết định có cần chụp tử cung vòi trứng hay không phụ thuộc vào kết quả thăm khám toàn diện.
Để được tư vấn và đặt lịch khám, liên hệ Đông Đô IVF Center: 1900 1965 (nhánh 5) | 024 7300 6565 | Tầng 5, số 5 Xã Đàn, Đống Đa, Hà Nội. Mở cửa 7 ngày/tuần từ 7:30–17:00.
