Bài viết được thực hiện bởi Bác sĩ Hỗ trợ sinh sản Vũ Việt Dũng và có sự tham vấn chuyên môn của Bác sĩ Chuyên khoa II Tăng Đức Cương, Giám đốc Đông Đô IVF Center

Vô sinh thứ phát là tình trạng các cặp vợ chồng đã từng có thai ít nhật một lần, kể cả khi đón con thành công hay không, nhưng lại không thể có thai trở lại sau 6-12 tháng dù quan hệ đều đặn. Nguyên nhân có thể bắt nguồn từ cả nam hoặc nữ, cũng có 20% các trường hợp không rõ nguyên nhân vô sinh.

Thông thường, vô sinh thứ phát không có biểu hiện cụ thể, và bệnh nhân chỉ biết bản thân vô sinh sau khi cố gắng mà không có thai. Để chẩn đoán tình trạng này và tìm nguyên nhân vô sinh, bác sĩ sẽ chỉ định thực hiện một số xét nghiệm với cả hai vợ chồng. Để điều trị tình trạng này, bệnh nhân có thể được điều trị nội khoa, phẫu thuật ngoại khoa hoặc áp dụng các biện pháp hỗ trợ sinh sản như bơm tinh trùng vào buồng tử cung (IUI) hoặc thụ tinh trong ống nghiệm (IVF).

Không có cách nào cụ thể để phòng ngừa tình trạng này, nhưng những thòi quen giúp nâng cao sức khỏe sinh sản có thể hạn chế các yếu tố nguy cơ và hỗ trợ phát hiện sớm các bất thường. Đông Đô IVF Center là đơn chị hỗ trợ sinh sản chuyên sâu, đã giúp hàng nghìn gia đình vô sinh đón con thành công.

Vô Sinh Thứ Phát Là Gì?

Vô sinh thứ phát là tình trạng không thể đạt được thai kỳ sau khi đã từng mang thai ít nhất một lần. Lần mang thai trước có thể kết thúc bằng sinh con, sảy thai hoặc thai ngoài tử cung; người phụ nữ không nhất thiết phải từng sinh con mới được xếp vào nhóm này.

Theo định nghĩa chung của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), vô sinh được xác định khi không đạt được thai kỳ sau ít nhất 12 tháng quan hệ tình dục đều đặn, không sử dụng biện pháp tránh thai. Trong thực hành lâm sàng, thời điểm bắt đầu đánh giá thường được rút ngắn còn 6 tháng nếu người vợ từ 35 tuổi trở lên và có thể tiến hành ngay khi có yếu tố nguy cơ đã biết.

Dữ liệu khảo sát hộ gia đình tại Việt Nam năm 2022 với phụ nữ ở độ tuổi 20-44 tuổi cho biết tỷ lệ vô sinh thứ phát tại Việt Nam khoảng 3,5-3,7%, trong khi tỷ lệ vô sinh nguyên phát là 1%. Việt Nam nằm trong nhóm các nước có tỷ lệ vô sinh thứ phát dưới 6%. Tỷ lệ này với phụ nữ trên toàn thế giới là khoảng 10%.

Nguyên Nhân Gây Vô Sinh Thứ Phát Phổ Biến

Nguyên nhân vô sinh thứ phát có thể đến từ người vợ, người chồng, cả hai hoặc vẫn chưa xác định được sau khi khám. Những yếu tố phát sinh hoặc thay đổi kể từ lần mang thai trước thường là trọng tâm của quá trình đánh giá.

Nguyên Nhân Vô Sinh Thứ Phát Ở Nữ Giới

Một số nguyên nhân vô sinh thứ phát ở nữ giới như sau:

• Tuổi tác và suy giảm dự trữ buồng trứng: Số lượng, chất lượng noãn giảm theo tuổi, đặc biệt sau 35 tuổi.
• Rối loạn phóng noãn: Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), rối loạn nội tiết khiến trứng không rụng đều hoặc không rụng.
• Tắc vòi tử cung: Viêm vùng chậu, nhiễm trùng đường sinh dục hoặc tiền sử phẫu thuật có thể gây viêm dính, tắc vòi tử cung.
• Bất thường tại tử cung: Dính buồng tử cung sau nạo hút thai, polyp, u xơ tử cung hoặc khuyết sẹo mổ lấy thai có thể ảnh hưởng đến khả năng mang thai.
• Lạc nội mạc tử cung: Gây viêm, dính vùng chậu, ảnh hưởng đến chức năng buồng trứng và vòi tử cung.
• Yếu tố lối sống và sức khỏe: Thừa cân, thiếu cân hoặc một số bệnh lý nội tiết có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.

Nguyên Nhân Vô Sinh Thứ Phát Ở Nam Giới

Một số nguyên nhân vô sinh thứ phát ở nam giới như sau:

• Chất lượng tinh trùng suy giảm: Số lượng tinh trùng thấp, khả năng di động kém hoặc tỷ lệ tinh trùng dị dạng cao.
• Giãn tĩnh mạch thừng tinh: Có thể ảnh hưởng đến quá trình sản xuất tinh trùng và làm giảm chất lượng tinh dịch.
• Viêm nhiễm cơ quan sinh dục: Viêm tinh hoàn, viêm mào tinh hoàn hoặc bệnh lây truyền qua đường tình dục có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.
• Tắc đường dẫn tinh: Tình trạng tắc ống dẫn tinh hoặc mào tinh khiến tinh trùng khó đi vào tinh dịch.
• Rối loạn nội tiết: Bất thường hormone sinh dục có thể làm suy giảm quá trình sản xuất tinh trùng.
• Rối loạn chức năng tình dục: Rối loạn cương dương, xuất tinh ngược dòng hoặc các vấn đề xuất tinh có thể cản trở quá trình thụ thai.
• Tuổi tác và lối sống: Tuổi tăng, hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia và một số yếu tố môi trường có thể ảnh hưởng đến chất lượng tinh trùng.

Vô Sinh Thứ Phát Không Rõ Nguyên Nhân

Sau khi khám vô sinh hiếm muộn cho cả hai vợ chồng, một số cặp đôi vẫn không tìm thấy nguyên nhân. Trường hợp này không phải cá biệt, mà từ 20-30% các gặp vợ chồng trên khắp thế giới ghi nhận tình trạng này. Khi này, cả hai cần tìm đến những cơ sở có chuyên môn, công nghệ chuyên sâu hơn để tìm ra nguyên nhân vô sinh.

Dấu Hiệu Nhận Biết Vô Sinh Thứ Phát

Vô sinh thứ phát thường không có triệu chứng đặc hiệu. Dấu hiệu quan trọng nhất là không có thai sau một thời gian quan hệ tình dục đều đặn, không sử dụng biện pháp tránh thai.

Dấu Hiệu Cảnh Báo Ở Nữ Giới

Một số dấu hiệu nhận biết vô sinh thứ phát ở nữ giới như sau:

• Kinh nguyệt thay đổi: Chu kỳ trở nên thất thường, kéo dài, ngắn bất thường hoặc mất kinh.
• Đau bụng kinh tăng lên: Đặc biệt khi kèm đau vùng chậu kéo dài hoặc đau khi quan hệ tình dục.
• Biểu hiện gợi ý rối loạn nội tiết: Mọc nhiều lông, mụn trứng cá nhiều, thay đổi cân nặng hoặc kinh nguyệt không đều.
• Khí hư bất thường: Khí hư có mùi khó chịu, đổi màu hoặc đi kèm đau bụng dưới, ngứa rát, cần được khám để loại trừ nhiễm trùng sinh dục.
• Tiền sử can thiệp sản phụ khoa: Sảy thai, nạo hút thai, thai ngoài tử cung, phẫu thuật tử cung hoặc mổ lấy thai, nhất là khi sau đó xuất hiện triệu chứng bất thường.

Dấu Hiệu Cảnh Báo Ở Nam Giới

Một số dấu hiệu nhận biết vô sinh thứ phát ở nam giới như sau:

• Bất thường ở cơ quan sinh dục: Đau tức, sưng hoặc xuất hiện khối bất thường ở bìu, tinh hoàn. Tinh hoàn teo nhỏ hoặc không sờ thấy tinh hoàn trong bìu.
• Bất thường ở tinh dịch: Tinh dịch có máu hoặc thay đổi bất thường kéo dài.
• Suy giảm ham muốn, khó cương cứng hoặc rối loạn xuất tinh.
• Tinh dịch đồ có kết quả bất thường khi kiểm tra.

Một người vẫn có thể có sức khỏe tổng thể bình thường và không có triệu chứng rõ rệt nhưng gặp khó khăn khi thụ thai. Vì vậy, việc khám và xét nghiệm là bước cần thiết để xác định nguyên nhân.

Khi Nào Cần Đi Khám Vô Sinh Thứ Phát?

Thời điểm thăm khám phụ thuộc chủ yếu vào tuổi người vợ, thời gian cố gắng có thai và tiền sử bệnh lý. Một số tình huống và thời điểm thăm khám như sau:

Các trường hợp trên phù hợp với khuyến nghị của Hiệp hội Y học Sinh sản Hoa Kỳ (ASRM).

Cần lưu ý là thời gian được tính từ khi hai người bắt đầu quan hệ tình dục đều đặn mà không sử dụng biện pháp tránh thai nhằm có thai, không nhất thiết là từ ngày sinh con đầu lòng. Trong giai đoạn cho con bú, chu kỳ kinh nguyệt và khả năng rụng trứng có thể thay đổi; nếu đang mong muốn có thêm con, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ về thời điểm đánh giá phù hợp.

Quy Trình Chẩn Đoán Vô Sinh Thứ Phát

Khám vô sinh thứ phát cần được thực hiện cho cả hai vợ chồng. Bác sĩ thường bắt đầu từ những thông tin và xét nghiệm cơ bản, sau đó chỉ định các thăm dò chuyên sâu theo kết quả ban đầu, thay vì thực hiện tất cả xét nghiệm cho mọi trường hợp.

Khai Thác Bệnh Sử Và Khám Lâm Sàng

Bác sĩ sẽ tìm hiểu thời gian mong con, tần suất quan hệ, các lần mang thai trước và kết cục từng lần, tiền sử sinh thường hoặc sinh mổ, sảy thai, nạo hút, phẫu thuật, nhiễm trùng và các bệnh lý nội tiết. Với người chồng, thông tin về bệnh nam khoa, thuốc đang sử dụng, chức năng tình dục và các yếu tố ảnh hưởng đến tinh trùng cũng rất quan trọng.

Các Xét Nghiệm Dành Cho Người Chồng

Tinh dịch đồ thường là một trong những xét nghiệm đầu tiên, giúp đánh giá thể tích tinh dịch, nồng độ, khả năng di động và hình thái tinh trùng. Nếu kết quả bất thường, bác sĩ có thể yêu cầu làm lại hoặc chỉ định thêm xét nghiệm tùy mức độ.

Khám nam khoa, siêu âm bìu, xét nghiệm nội tiết sinh dục hoặc xét nghiệm di truyền được thực hiện khi có chỉ định. Không phải người bệnh nào cũng cần tất cả các xét nghiệm này.

Các Xét Nghiệm Dành Cho Người Vợ

Các Xét nghiệm hoặc thăm dò đối với người vợ như sau:

• Siêu âm tử cung và buồng trứng: Đánh giá cấu trúc tử cung, buồng trứng, nang noãn và những bất thường có thể quan sát được
• Xét nghiệm hormone, AMH và đếm nang noãn: Hỗ trợ đánh giá nội tiết và dự trữ buồng trứng theo từng trường hợp
• Chụp tử cung – vòi tử cung (HSG) hoặc siêu âm bơm nước đánh giá vòi tử cung: Kiểm tra độ thông của vòi tử cung theo chỉ định
• Xét nghiệm xác nhận rụng trứng: Cân nhắc khi chu kỳ hoặc bệnh sử gợi ý rối loạn phóng noãn
• Nội soi buồng tử cung: Được cân nhắc khi nghi ngờ dính buồng tử cung, polyp hoặc bất thường bên trong buồng tử cung

Đánh giá khả năng sinh sản cần xem xét tình trạng rụng trứng, cấu trúc và độ thông của đường sinh sản nữ, đồng thời đánh giá tinh dịch của người chồng. AMH và các xét nghiệm dự trữ buồng trứng được sử dụng như công cụ hỗ trợ lập kế hoạch điều trị.

Vô Sinh Thứ Phát Có Chữa Được Không?

Vô sinh thứ phát có thể được điều trị bằng nhiều phương pháp, tùy nguyên nhân và tình trạng sức khỏe sinh sản của hai vợ chồng. Khả năng có thai và sinh con phụ thuộc vào tuổi người vợ, chất lượng noãn và tinh trùng, tình trạng tử cung – vòi tử cung, thời gian vô sinh cũng như phương pháp điều trị được lựa chọn. Không có một tỷ lệ thành công chung áp dụng cho tất cả trường hợp.

Điều Trị Nội Khoa

Thuốc có thể được chỉ định để điều trị rối loạn phóng noãn, điều chỉnh một số bất thường nội tiết hoặc xử lý bệnh lý viêm nhiễm theo nguyên nhân. Với người có rối loạn rụng trứng, bác sĩ có thể sử dụng thuốc kích thích phóng noãn kết hợp theo dõi nang noãn.

Ở nam giới, điều trị phụ thuộc nguyên nhân cụ thể. Một số bệnh lý nội tiết hoặc nhiễm trùng có thể cần điều trị bằng thuốc; việc sử dụng thuốc hay thực phẩm bổ sung nhằm cải thiện tinh trùng cần dựa trên đánh giá chuyên môn. Không nên tự mua thuốc kích trứng hoặc thuốc nội tiết để sử dụng.

Phẫu Thuật Ngoại Khoa

Can thiệp ngoại khoa có thể được cân nhắc khi phát hiện nguyên nhân giải phẫu ảnh hưởng đến khả năng sinh sản, chẳng hạn dính buồng tử cung, polyp, một số trường hợp u xơ tử cung, tổn thương vòi tử cung hoặc khuyết sẹo mổ lấy thai có ý nghĩa lâm sàng.

Ở nam giới, các phương pháp có thể bao gồm phẫu thuật giãn tĩnh mạch thừng tinh hoặc can thiệp đường dẫn tinh trong trường hợp thích hợp. Với người không có tinh trùng trong tinh dịch do một số nguyên nhân, bác sĩ có thể đánh giá khả năng thu nhận tinh trùng từ mào tinh hoặc tinh hoàn để phục vụ điều trị hỗ trợ sinh sản.

Không phải mọi bất thường được phát hiện đều cần phẫu thuật. Bác sĩ cần cân nhắc lợi ích, nguy cơ, khả năng sinh sản còn lại và việc can thiệp có giúp cải thiện cơ hội mang thai hay không.

Bơm Tinh Trùng Vào Buồng Tử Cung (IUI)

IUI là phương pháp xử lý tinh trùng trong phòng xét nghiệm, sau đó đưa tinh trùng vào buồng tử cung vào thời điểm thích hợp. Phương pháp này có thể phù hợp với một số trường hợp rối loạn phóng noãn đã được xử lý, vô sinh chưa rõ nguyên nhân hoặc yếu tố nam nhẹ, khi tình trạng vòi tử cung và các điều kiện khác đáp ứng chỉ định.

IUI không phù hợp với mọi nguyên nhân. Nếu cả hai vòi tử cung tắc hoàn toàn hoặc tinh trùng bất thường nghiêm trọng, bác sĩ có thể cân nhắc phương án khác.

Thụ Tinh Trong Ống Nghiệm (IVF) Và Tiêm Tinh Trùng Vào Bào Tương Noãn (ICSI)

IVF là phương pháp lấy noãn, cho thụ tinh với tinh trùng trong phòng lab, nuôi phôi và chuyển phôi vào buồng tử cung. Phương pháp này có thể được chỉ định trong các trường hợp tắc hai vòi tử cung, một số bệnh lý sinh sản phức tạp, yếu tố nam nghiêm trọng hoặc khi các phương pháp khác không đạt kết quả.

ICSI là kỹ thuật tiêm một tinh trùng vào bào tương noãn và thường được cân nhắc khi có yếu tố nam giới đáng kể hoặc trong những tình huống chuyên môn phù hợp. ICSI không bắt buộc đối với mọi chu kỳ IVF; lựa chọn phương pháp thụ tinh cần dựa trên chỉ định cụ thể.

Với trường hợp vô sinh không rõ nguyên nhân, lựa chọn giữa tiếp tục theo dõi, IUI và IVF còn phụ thuộc tuổi, thời gian mong con, các xét nghiệm và mong muốn của hai vợ chồng. Hướng dẫn của ASRM cho thấy phác đồ điều trị cần được cá thể hóa, thay vì mặc định IVF là bước đầu tiên cho tất cả trường hợp.

Phòng Ngừa Vô Sinh Thứ Phát

Không thể phòng ngừa hoàn toàn mọi nguyên nhân gây vô sinh thứ phát, đặc biệt là những thay đổi liên quan đến tuổi. Tuy nhiên, một số thói quen và biện pháp chăm sóc sức khỏe có thể giúp hạn chế yếu tố nguy cơ, đồng thời hỗ trợ phát hiện sớm bất thường.

• Khám sớm khi có dấu hiệu bất thường: Điều trị các bệnh lý phụ khoa, nam khoa và bệnh lây truyền qua đường tình dục theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Theo dõi chu kỳ kinh nguyệt: Chú ý những thay đổi sau sinh, sau khi ngừng cho con bú hoặc sau can thiệp sản phụ khoa.
• Duy trì cân nặng phù hợp: Kết hợp chế độ ăn cân bằng với vận động đều đặn; tránh giảm cân quá mức hoặc tập luyện quá sức.
• Hạn chế các yếu tố ảnh hưởng đến sinh sản: Không hút thuốc, tránh lạm dụng rượu bia và không tự ý sử dụng hormone hoặc thuốc hỗ trợ sinh sản.
• Duy trì đời sống tình dục phù hợp: Quan hệ đều đặn, chú ý khoảng thời gian dễ thụ thai nếu chu kỳ tương đối ổn định.
• Không trì hoãn việc thăm khám: Nếu người vợ từ 35 tuổi trở lên hoặc có tiền sử bệnh lý sinh sản, nên tìm tư vấn sớm thay vì chờ đợi kéo dài.

Những biện pháp trên hỗ trợ sức khỏe sinh sản nhưng không thay thế điều trị nguyên nhân. Nếu đã đạt mốc thời gian cần đánh giá, thay đổi lối sống đơn thuần không nên là lý do trì hoãn khám.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Vô Sinh Thứ Phát

Một số thắc mắc phổ biến về tình trạng vô sinh thứ phát như sau:

Đã Có Con Tự Nhiên, Tại Sao Lần Thứ Hai Vẫn Khó Mang Thai?

Vì khả năng sinh sản có thể thay đổi theo thời gian. Tuổi người vợ tăng, rối loạn phóng noãn, tổn thương vòi tử cung, bất thường buồng tử cung hoặc chất lượng tinh trùng thay đổi đều có thể ảnh hưởng đến lần mang thai tiếp theo.

Vô Sinh Thứ Phát Có Chữa Được Không?

Nhiều trường hợp có hướng điều trị phù hợp, từ dùng thuốc, phẫu thuật đến IUI hoặc IVF. Kết quả phụ thuộc nguyên nhân, tuổi người vợ và tình trạng sinh sản của cả hai người. Chỉ sau khi thăm khám, bác sĩ mới có thể tư vấn phương án và tiên lượng phù hợp.

Vợ Chồng Đã Có Con Thì Bao Lâu Nên Đi Khám?

Nếu người vợ dưới 35 tuổi, nên đánh giá sau 12 tháng cố gắng có thai mà chưa thành công. Nếu người vợ từ 35 tuổi trở lên, nên khám sau 6 tháng; trên 40 tuổi hoặc có bệnh lý sinh sản đã biết, nên đánh giá sớm hơn.

Mổ Lấy Thai Có Gây Vô Sinh Thứ Phát Không?

Không phải mọi trường hợp sinh mổ đều dẫn đến khó có thai lần sau. Tuy nhiên, một số phụ nữ có thể xuất hiện khuyết sẹo mổ lấy thai hoặc bất thường trong buồng tử cung. Nếu có ra máu bất thường, đau vùng chậu hoặc khó mang thai sau đó, nên khám để xác định nguyên nhân trước khi quyết định điều trị.

Nam Giới Đã Có Con Vẫn Có Thể Bị Vô Sinh Thứ Phát Không?

Có. Chất lượng tinh trùng có thể thay đổi theo thời gian do tuổi tác, giãn tĩnh mạch thừng tinh, viêm nhiễm hoặc các bệnh lý khác. Do đó, tinh dịch đồ và khám nam khoa vẫn cần thiết khi đánh giá một cặp vợ chồng khó có thai lần nữa.

Chi Phí Khám Vô Sinh Thứ Phát Khoảng Bao Nhiêu?

Chi phí phụ thuộc số lượng xét nghiệm và phương pháp điều trị. Tại Đông Đô IVF Center, theo mức phí tham khảo được cung cấp cho bài viết, khám phụ khoa là 200.000 đồng, siêu âm đầu dò âm đạo 200.000 đồng, chụp tử cung – vòi tử cung 1.000.000 đồng và tinh dịch đồ thủ công 300.000 đồng. Các xét nghiệm như AMH và hormone được tính riêng theo chỉ định. Nên xác nhận lại mức giá trước khi thăm khám.

Khám Và Điều Trị Vô Sinh Thứ Phát Tại Đông Đô IVF Center

Khi gặp khó khăn trong việc có thêm con, hai vợ chồng nên được đánh giá đồng thời để tìm nguyên nhân ở người vợ, người chồng hoặc các yếu tố kết hợp. Tại Đông Đô IVF Center, người bệnh có thể được tư vấn và đánh giá sức khỏe sinh sản theo tình trạng cụ thể, từ thăm khám ban đầu đến định hướng điều trị bằng thuốc, IUI hoặc IVF khi có chỉ định.

Đông Đô IVF Center

• Địa chỉ: Tầng 5, số 5 Xã Đàn, Đống Đa, Hà Nội.
• Thời gian làm việc: 7h30-17h00, tất cả các ngày trong tuần.
• Hotline: 1900 1965 (nhánh 5).

Nếu đã cố gắng có thai đủ thời gian khuyến nghị hoặc có tiền sử bệnh lý sinh sản, hãy chủ động đặt lịch khám cho cả hai vợ chồng. Việc xác định nguyên nhân sớm giúp quá trình điều trị có cơ sở rõ ràng hơn và tránh trì hoãn những lựa chọn phù hợp.