Trữ đông tinh trùng (sperm freezing) là phương pháp bảo quản tinh trùng ở nhiệt độ thấp để duy trì khả năng sử dụng sau này. Tinh trùng khi cần sử dụng sẽ được rã đông và thực hiện các biện pháp hỗ trợ sinh sản để bệnh nhân có thai.

Phương pháp này được chỉ định cho nam giới có tinh trùng kém, suy giảm khả năng sinh sản hoặc trước khi bước vào điều trị ảnh hưởng tới sức khỏe sinh sản. Có 2 phương pháp trữ đông tinh trùng chính là đông lạnh chậm và thủy tinh hóa.

Tìm hiểu về quy trình trữ đông tinh trùng, rủi ro của phương pháp này cùng kinh nghiệm từ bác sĩ chuyên khoa trong bài viết dưới đây của Đông Đô IVF Center.

Bài viết được thực hiện bởi Bác sĩ Hỗ trợ sinh sản Vũ Việt Dũng và được tham vấn chuyên môn bởi Bác sĩ Chuyên khoa II Tăng Đức Cương – Giám đốc Đông Đô IVF Center.

Trữ Đông Tinh Trùng Là Gì? 

Trữ đông tinh trùng (sperm freezing), còn gọi là đông lạnh tinh trùng hoặc trữ lạnh tinh trùng, là kỹ thuật bảo quản tinh trùng ở nhiệt độ cực thấp để duy trì khả năng sử dụng trong tương lai. Khi cần dùng, phòng lab rã đông từng phần mẫu và đưa tinh trùng trở lại môi trường sinh lý bình thường trước khi thụ tinh với trứng. Đây là kỹ thuật được sử dụng phổ biến trong y học sinh sản, đặc biệt trong các phương pháp hỗ trợ sinh sản như IUI, IVF và ICSI.

Kỹ thuật trữ đông tinh trùng đã được ứng dụng trong hỗ trợ sinh sản từ nhiều thập kỷ. Trường hợp mang thai đầu tiên sử dụng tinh trùng đông lạnh được ghi nhận vào năm 1953, đánh dấu một bước phát triển quan trọng của kỹ thuật bảo tồn tinh trùng. Ngày nay, tinh trùng có thể được lưu trữ trong thời gian dài, thậm chí nhiều năm hoặc nhiều thập kỷ, nếu được bảo quản đúng điều kiện. Một số mẫu đã được sử dụng thành công sau hơn 20 năm lưu trữ.

Những Ai Nên Trữ Đông Tinh Trùng?

Trữ đông tinh trùng thường được bác sĩ chỉ định hoặc khuyến nghị trong các trường hợp nam giới có nguy cơ suy giảm khả năng sinh sản hoặc cần chủ động bảo tồn tinh trùng để sử dụng trong tương lai, cụ thể:

• Trước hóa trị, xạ trị: Các phương pháp điều trị ung thư có thể ảnh hưởng đến tế bào sinh tinh và làm giảm hoặc mất khả năng sinh sản. Nên trữ đông tinh trùng trước khi bắt đầu điều trị.
• Trướcphẫu thuật vùng chậu hoặc tinh hoàn: Một số phẫu thuật có thể ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh hoặc đường dẫn tinh. Bác sĩ sẽ đánh giá nguy cơ và tư vấn trữ đông phù hợp.
• Trước thắt ống dẫn tinh: Có thể trữ đông tinh trùng trước thủ thuật nếu nam giới vẫn mong muốn có con trong tương lai.
• Trước phẫu thuật lấy tinh trùng như Micro-TESE, PESA, MESA: Lượng tinh trùng thu được có thể rất ít, vì vậy trữ đông giúp chủ động nguồn tinh trùng cho các chu kỳ hỗ trợ sinh sản sau này.
• Tinh trùng ít, yếu hoặc có dấu hiệu suy giảm: Trữ đông khi chất lượng tinh trùng còn có thể sử dụng giúp bảo tồn nguồn tinh trùng trước khi tình trạng tiếp tục thay đổi.
• Chưa có kế hoạch sinh con ngay: Nam giới muốn trì hoãn việc có con trong nhiều năm có thể cân nhắc trữ đông để chủ động bảo tồn khả năng sinh sản.
• Công việc thường xuyên đi xa, công tác dài ngày hoặc môi trường đặc thù: Trữ đông tinh trùng giúp chủ động mẫu khi cần thực hiện IUI, IVF hoặc ICSI theo lịch điều trị.
• Nam giới chuẩn bị chuyển giới hoặc sử dụng hormone: Một số liệu pháp hormone có thể ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh. Có thể trữ đông tinh trùng trước khi bắt đầu điều trị để bảo tồn khả năng sinh sản.
• Nam giới lớn tuổi: Khi chất lượng tinh trùng có xu hướng thay đổi theo tuổi, người chưa có kế hoạch sinh con ngay có thể được tư vấn trữ đông tinh trùng ở thời điểm chất lượng còn phù hợp.

Lưu ý: Những trường hợp trên không phải lúc nào cũng là chỉ định bắt buộc. Việc trữ đông tinh trùng cần được bác sĩ đánh giá dựa trên tuổi, chất lượng tinh dịch, bệnh lý và kế hoạch sinh sản của từng người.

Quy Trình Trữ Đông Tinh Trùng

Quy trình trữ đông tinh trùng thường gồm 6 bước chính, từ thăm khám, lấy mẫu đến xử lý, đông lạnh và bảo quản trong nitơ lỏng:

• Khám và xét nghiệm: Bác sĩ tìm hiểu mục đích trữ đông, tiền sử bệnh và tình trạng sức khỏe sinh sản. Người bệnh có thể được chỉ định xét nghiệm một số bệnh truyền nhiễm như HIV, viêm gan B, viêm gan C… để phân loại và bảo quản mẫu phù hợp, hạn chế nguy cơ lây nhiễm chéo trong hệ thống lưu trữ.
• Lấy mẫu tinh dịch: Nam giới thường tự thu mẫu bằng cách thủ dâm vào dụng cụ vô trùng do cơ sở y tế cung cấp. Tùy chất lượng mẫu và kế hoạch sử dụng, bác sĩ có thể tư vấn trữ nhiều mẫu thay vì chỉ một lần.
• Phân tích tinh dịch: Phòng labo đánh giá các chỉ số quan trọng như số lượng, độ di động và hình thái tinh trùng. Kết quả giúp chuyên viên labo lựa chọn phương pháp xử lý và bảo quản phù hợp với từng mẫu.
• Pha chất bảo vệ đông lạnh: Tinh dịch được trộn với môi trường chứa cryoprotectant (chất bảo vệ đông lạnh). Chất này giúp hạn chế tổn thương tế bào do sự hình thành tinh thể băng trong quá trình đông lạnh.
• Đông lạnh tinh trùng: Mẫu được làm lạnh theo quy trình kiểm soát của labo, sau đó đưa vào bể nitơ lỏng ở khoảng -196°C để bảo quản lâu dài.
• Chia mẫu và lưu trữ: Tinh trùng có thể được chia thành nhiều ống hoặc cọng nhỏ trước khi lưu trữ. Cách này giúp mỗi lần IUI, IVF hoặc ICSI chỉ cần rã đông lượng mẫu cần thiết, trong khi các phần còn lại tiếp tục được bảo quản.

Sau khi đông lạnh, một số phòng labo có thể rã đông thử một phần mẫu sau khoảng 24–48 giờ để đánh giá khả năng sống sót và độ di động của tinh trùng sau rã đông. Hệ thống lưu trữ cũng được theo dõi liên tục và có cảnh báo khi điều kiện bảo quản thay đổi.

Số lần cần lấy mẫu và khoảng cách giữa các lần lấy không giống nhau ở mọi người, mà phụ thuộc vào chất lượng tinh dịch, số lượng tinh trùng cần lưu và mục đích sử dụng sau này. Vì vậy, bác sĩ hoặc labo sẽ đưa ra lịch lấy mẫu phù hợp cho từng trường hợp.

Phương Pháp Trữ Đông Tinh Trùng

Hiện nay, trữ đông tinh trùng (sperm cryopreservation) chủ yếu được thực hiện bằng hai phương pháp là đông lạnh chậm (slow freezing) và đông lạnh nhanh/vitrification (thủy tinh hóa). Mục tiêu của cả hai phương pháp là hạn chế tổn thương tế bào do quá trình hình thành tinh thể băng và duy trì khả năng sống, di động của tinh trùng sau rã đông.

Đông lạnh chậm là phương pháp trữ đông tinh trùng truyền thống và được sử dụng rộng rãi trong hỗ trợ sinh sản. Kỹ thuật bắt đầu phát triển từ cuối những năm 1940 và đã được chứng minh hiệu quả trong thực hành lâm sàng từ giữa thế kỷ XX. Trong khi đó, thủy tinh hóa tinh trùng (vitrification) là phương pháp mới hơn, được nghiên cứu mạnh từ đầu những năm 2000. Dù có nhiều tiềm năng, vitrification hiện vẫn chưa phổ biến bằng đông lạnh chậm trong bảo quản tinh trùng thường quy.

Có thể so sánh 2 phương pháp với các chỉ tiêu sau:

Tinh Trùng Sau Rã Đông Còn Thụ Tinh Được Không?

Có. Với đông lạnh chậm, tỷ lệ tinh trùng sống sau rã đông khoảng 40 đến 70%, tùy chất lượng mẫu ban đầu và kỹ thuật. Tinh trùng sống sót có khả năng thụ tinh tương đương tinh trùng chưa đông, và chưa có bằng chứng cho thấy dùng tinh trùng đông lạnh làm tăng nguy cơ sức khỏe cho trẻ sinh ra.

Mẫu sau rã đông dùng được cho IUI, IVF và ICSI. Với mẫu ít, yếu hoặc dị dạng, bác sĩ thường chọn ICSI để dùng từng tinh trùng chọn lọc.

Chất lượng sau rã đông chịu ảnh hưởng của ba yếu tố:

• Chất lượng mẫu lúc lấy. Mẫu ban đầu tốt thì sau rã đông còn nhiều tinh trùng tốt. Sốt, ốm hoặc uống nhiều rượu bia ngay trước khi lấy mẫu làm mẫu kém đi.
• Kỹ thuật đông và rã. Đổi nhiệt độ đột ngột gây sốc nhiệt, làm giảm số tinh trùng sống. Tốc độ hạ nhiệt và cách rã do lab quyết định.
• Điều kiện lưu trữ. Bể nitơ lỏng cần có báo động nhiệt độ và được kiểm tra định kỳ.

Đông Tinh Mẫu Nhỏ – Hy Vọng Mới Cho Nam Giới Vô Sinh Nặng

Trữ đông tinh trùng mẫu nhỏ (cryopreservation of small numbers of sperm), hay còn gọi là Đông tinh mẫu nhỏ là kỹ thuật bảo quản một số lượng rất ít tinh trùng bằng phương pháp đông lạnh chuyên biệt để sử dụng cho các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản như ICSI (tiêm tinh trùng vào bào tương noãn).

Đây là kỹ thuật đặc biệt được chỉ định dành riêng cho nam giới thiểu tinh nặng, cryptozoospermia hoặc vô tinh không do tắc nghẽn (NOA) sau khi tìm thấy tinh trùng bằng Micro-TESE hoặc các phương pháp lấy tinh trùng khác.

Khi số lượng tinh trùng quá ít, việc đông lạnh thông thường có thể khiến một phần tinh trùng bị thất thoát hoặc khó tìm thấy sau rã đông. Trữ đông mẫu nhỏ giúp bảo tồn số tinh trùng hiếm có, đồng thời có thể hạn chế nhu cầu thực hiện lại các thủ thuật lấy tinh trùng ở một số trường hợp.

Kỹ thuật này thường được cân nhắc ở nam giới có số lượng tinh trùng cực thấp hoặc tinh trùng lấy được từ tinh hoàn rất hạn chế. Tuy nhiên, hiệu quả sau rã đông và khả năng sử dụng cho ICSI còn phụ thuộc vào số lượng, chất lượng tinh trùng cũng như tình trạng noãn và phôi.

Rủi Ro Của Trữ Đông Tinh Trùng

Đây là kỹ thuật an toàn, nhưng có những giới hạn cần biết trước:

• Không phải tinh trùng nào cũng sống sau rã đông, và tỷ lệ sống phụ thuộc mẫu ban đầu.
• Trữ đông không cải thiện chất lượng tinh trùng, chỉ giữ chất lượng của thời điểm lấy mẫu.
• Người khó xuất tinh cần thêm thủ thuật lấy tinh trùng, tốn thêm chi phí và có rủi ro riêng của thủ thuật.
• Có chi phí lưu trữ định kỳ trong suốt thời gian giữ mẫu.

Kinh Nghiệm Từ Bác Sĩ Chuyên Khoa Để Quá Trình Trữ Đông Tinh Trùng Diễn Ra Thuận Lợi

Theo bác sĩ Chuyên khoa II Tăng Đức Cương, Giám đốc Đông Đô IVF Center, trữ đông tinh trùng nên được chuẩn bị kỹ từ trước khi lấy mẫu, đặc biệt với nam giới có số lượng tinh trùng thấp hoặc đang chuẩn bị điều trị có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản. Một số kinh nghiệm giúp quá trình trữ đông thuận lợi và bảo đảm cho điều trị sau này gồm:

• Kiểm tra tinh dịch trước khi trữ: Đánh giá số lượng, độ di động và hình thái tinh trùng để có kế hoạch bảo quản phù hợp.
• Tuân thủ hướng dẫn trước khi lấy mẫu: Thực hiện thời gian kiêng xuất tinh theo chỉ định của bác sĩ và thu toàn bộ mẫu vào dụng cụ vô khuẩn.
• Cân nhắc trữ nhiều mẫu: Đặc biệt với nam giới có số lượng tinh trùng thấp hoặc dự kiến cần hỗ trợ sinh sản nhiều lần.
• Trữ đông càng sớm càng tốt khi có nguy cơ: Nên chủ động bảo tồn tinh trùng trước hóa trị, xạ trị hoặc một số phẫu thuật có thể ảnh hưởng khả năng sinh sản.
• Hỏi rõ tình trạng mẫu sau rã đông: Đông lạnh không cải thiện chất lượng tinh trùng và một phần tinh trùng có thể không sống sót sau rã đông.
• Lựa chọn cơ sở có hệ thống bảo quản đạt chuẩn: Mẫu cần được nhận diện, theo dõi và bảo quản trong điều kiện kiểm soát nghiêm ngặt.
• Với tinh trùng rất ít: Có thể cần phương pháp trữ đông mẫu nhỏ hoặc kỹ thuật bảo quản chuyên biệt để hạn chế thất thoát tinh trùng.

Đông Đô IVF Center – Đơn Vị Bảo Tồn Sức Khỏe Sinh Sản Uy Tín

Tại Đông Đô IVF Center, hệ thống giám sát điện tử RI Witness gắn thẻ nhận dạng sóng vô tuyến (RFID) cho từng dụng cụ chứa trứng, tinh trùng và phôi theo từng người bệnh, đối soát tự động ở mọi thao tác và cảnh báo khi mẫu của hai người bệnh xuất hiện cùng một vị trí, nhằm giảm nguy cơ nhầm mẫu.

Bảng giá tham khảo tại Đông Đô IVF Center:

Câu Hỏi Thường Gặp Về Trữ Đông Tinh Trùng

Câu hỏi thường gặp về trữ đông tinh trùng như sau:

Trữ đông tinh trùng có làm tinh trùng bị yếu đi không?

Quá trình đông lạnh – rã đông có thể khiến một phần tinh trùng không sống sót hoặc giảm khả năng di động. Tuy nhiên, trữ đông không làm tăng hay cải thiện chất lượng tinh trùng ban đầu mà chủ yếu giúp bảo tồn nguồn tinh trùng để sử dụng về sau.

Trữ đông tinh trùng được bao lâu?

Thời gian lưu trữ phụ thuộc quy định pháp lý và chính sách của từng cơ sở hỗ trợ sinh sản. Vì vậy, người bệnh nên hỏi rõ thời hạn lưu trữ, chi phí gia hạn và thủ tục tiếp tục bảo quản trước khi thực hiện.

Có nên trữ đông nhiều mẫu tinh trùng không?

Với nam giới có số lượng tinh trùng thấp hoặc dự kiến cần điều trị nhiều lần, bác sĩ có thể khuyến nghị trữ nhiều mẫu và chia thành nhiều phần. Cách này giúp chủ động hơn khi sử dụng về sau mà không cần rã đông toàn bộ mẫu cùng lúc.

Trữ đông tinh trùng có thể dùng để làm IVF hoặc ICSI không?

Có. Tinh trùng sau rã đông có thể được sử dụng cho các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản như IVF hoặc ICSI, tùy vào số lượng và chất lượng tinh trùng còn lại sau rã đông.

Tinh trùng rất ít có trữ đông được không?

Có thể. Với nam giới thiểu tinh nặng, cryptozoospermia hoặc vô tinh có tìm thấy tinh trùng, bác sĩ có thể cân nhắc các phương pháp bảo quản phù hợp với mẫu có số lượng rất ít, nhằm hạn chế thất thoát tinh trùng.

Trữ đông tinh trùng có cần kiêng xuất tinh trước khi lấy mẫu không?

Có. Thời gian kiêng xuất tinh thường được cơ sở y tế hướng dẫn tùy mục đích lấy mẫu và tình trạng của từng người. Đối với phân tích tinh dịch, khoảng 2–7 ngày là khuyến nghị thường được sử dụng.

Trữ đông tinh trùng có ảnh hưởng đến khả năng có con sau này không?

Bản thân việc sử dụng tinh trùng đông lạnh trong hỗ trợ sinh sản được sử dụng rộng rãi. Khả năng có thai còn phụ thuộc vào chất lượng tinh trùng sau rã đông, chất lượng noãn, phôi và phương pháp điều trị.

Khi nào nam giới nên trữ đông tinh trùng?

Nam giới nên trao đổi với bác sĩ về trữ đông tinh trùng trước hóa trị, xạ trị, một số phẫu thuật có thể ảnh hưởng khả năng sinh sản, khi số lượng tinh trùng thấp hoặc khi có nguy cơ không thể lấy được mẫu trong thời điểm điều trị IVF/ICSI.

Nếu không xuất được tinh dịch để trữ đông thì phải làm sao?

Một số nam giới có thể gặp khó khăn khi lấy mẫu do rối loạn xuất tinh, rối loạn cương hoặc yếu tố tâm lý. Bác sĩ có thể đánh giá nguyên nhân và tư vấn phương pháp hỗ trợ lấy tinh trùng phù hợp trong từng trường hợp.