Nhiều người vẫn chưa hiểu rõ Quai bị là gì và thường chủ quan khi gặp các dấu hiệu ban đầu của bệnh. Đây là bệnh truyền nhiễm do virus, dễ lây qua đường hô hấp và thường gặp ở trẻ em, thanh thiếu niên, nhưng người lớn cũng có thể mắc. Bài viết này tại IVF Đông Đô sẽ cung cấp thông tin về nguyên nhân, biểu hiện sớm và các biến chứng có thể xảy ra sẽ giúp mỗi người chủ động phòng ngừa và điều trị kịp thời, hạn chế ảnh hưởng đến sức khỏe lâu dài.

Quai bị là gì? 

Quai bị là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus quai bị (Mumps virus), thuộc họ Paramyxoviridae gây ra. Bệnh đặc trưng bởi triệu chứng sưng đau tuyến nước bọt mang tai, thường thấy rõ nhất là vùng má và hàm. Quai bị lây lan nhanh chóng chủ yếu qua đường hô hấp, khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc tiếp xúc trực tiếp với nước bọt hoặc dịch tiết của người nhiễm virus. Bệnh phổ biến ở trẻ em và thanh thiếu niên, có thể gây thành dịch, đặc biệt trong những môi trường đông đúc.

Mặc dù ở trẻ em, quai bị thường diễn biến lành tính, nhưng nếu không được chăm sóc và điều trị kịp thời, bệnh có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như viêm tinh hoàn ở nam giới, viêm buồng trứng ở nữ giới, thậm chí ảnh hưởng đến khả năng sinh sản. Ngoài ra, quai bị cũng có thể gây viêm não, viêm màng não và các biến chứng khác ảnh hưởng sức khỏe lâu dài. 

Hiện nay chưa có thuốc đặc hiệu điều trị quai bị, vì vậy việc phòng ngừa, đặc biệt bằng tiêm vắc xin, là hết sức quan trọng để ngăn ngừa sự lây lan và các hậu quả nghiêm trọng của bệnh.

Nguyên nhân và cơ chế lây lan của quai bị

Nguyên nhân và cơ chế lây lan của quai bị đóng vai trò quan trọng trong việc giúp chúng ta nhận biết và phòng tránh hiệu quả căn bệnh này.

Nguyên nhân gây quai bị

Nguyên nhân gây quai bị là do virus quai bị (Mumps virus), thuộc họ Paramyxoviridae, gây ra. Virus này lây lan chủ yếu qua đường hô hấp, thông qua các giọt bắn từ nước bọt khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc tiếp xúc gần. 

Ngoài ra, việc dùng chung đồ dùng cá nhân với người bệnh cũng là con đường lây nhiễm phổ biến. 

Hiểu rõ nguyên nhân này sẽ giúp bạn có những biện pháp phòng tránh hiệu quả, bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng tốt hơn. 

Cơ chế lây lan

Virus quai bị lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp bằng các giọt bắn từ người bệnh. Khi người nhiễm bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc thậm chí là cười, các hạt virus li ti sẽ theo nước bọt bắn ra ngoài không khí. Người khỏe mạnh nếu vô tình hít phải các hạt này có nguy cơ cao bị nhiễm bệnh.

Ngoài ra, quai bị còn có thể lây qua:

• Tiếp xúc trực tiếp: Chạm vào dịch tiết từ mũi, họng của người bệnh. Ví dụ, dùng chung cốc, đũa, bát, thìa, bàn chải đánh răng,…
• Tiếp xúc gián tiếp: Virus có thể tồn tại một thời gian ngắn trên các đồ vật và bề mặt. Người lành chạm vào các bề mặt này rồi đưa tay lên mắt, mũi, miệng có thể bị lây nhiễm.

Thời gian lây truyền của quai bị là từ 6 ngày trước khi triệu chứng xuất hiện cho đến 9 ngày sau đó. Vì vậy, một người có thể lây bệnh cho người khác ngay cả khi bản thân họ chưa biết mình đã nhiễm bệnh.

Hiểu rõ cơ chế lây lan quai bị giúp chúng ta chủ động phòng ngừa, đặc biệt là trong môi trường tập thể như trường học, công sở,… Bệnh có thể được phòng tránh hiệu quả bằng cách tiêm vắc-xin đầy đủ. ^[1]

>>> Xem thêm: Quai bị có gây vô sinh không? Chuyên gia giải đáp và phương án điều trị

5 Triệu chứng để nhận biết bệnh quai bị

Dưới đây là 5 dấu hiệu phổ biến giúp bạn dễ dàng nhận biết căn bệnh này từ giai đoạn đầu, hỗ trợ việc chăm sóc và điều trị hiệu quả hơn. 

Sưng tuyến mang tai (một hoặc hai bên)

Sưng tuyến mang tai là một trong những triệu chứng điển hình nhất của bệnh quai bị, một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus gây ra. Tình trạng sưng này thường xuất hiện sau giai đoạn ủ bệnh khoảng 16-18 ngày.

Triệu chứng cụ thể:

• Vị trí sưng: Vùng sưng thường nằm ở trước và dưới dái tai, lan ra phía sau xương hàm dưới. Bạn có thể cảm nhận được vùng da này căng bóng và đau khi chạm vào.
• Tính chất sưng: Ban đầu, tuyến mang tai có thể chỉ sưng một bên. Sau khoảng 1-3 ngày, tuyến mang tai bên còn lại cũng có thể bắt đầu sưng lên. Tuyến sưng có thể khiến dái tai bị đẩy lên trên và ra ngoài.
• Cảm giác khó chịu: Khi bị sưng, người bệnh có thể cảm thấy khó khăn khi nói, nuốt hoặc nhai.
• Sưng tuyến dưới hàm: Ngoài tuyến mang tai, một số trường hợp còn sưng cả tuyến dưới hàm, gây cảm giác cứng và đau ở vùng cằm.

Lưu ý:

Mặc dù sưng tuyến mang tai là dấu hiệu đặc trưng của bệnh quai bị, nhưng triệu chứng này cũng có thể gặp ở một số bệnh lý khác như viêm tuyến mang tai do vi khuẩn. Do đó, nếu bạn hoặc người thân có những dấu hiệu trên, hãy đến cơ sở y tế để được thăm khám và chẩn đoán chính xác.

Sốt nhẹ đến sốt cao

Sốt là một trong những triệu chứng ban đầu, thường xuất hiện trước khi tuyến mang tai bị sưng, giúp bạn nhận biết sớm bệnh quai bị. Đây là phản ứng tự nhiên của cơ thể khi hệ miễn dịch bắt đầu chống lại virus.

Đặc điểm của triệu chứng sốt:

• Diễn biến: Sốt có thể bắt đầu từ nhẹ, khoảng 37-38°C, sau đó tăng dần lên 39-40°C trong vòng 1-2 ngày.
• Thời gian: Cơn sốt có thể kéo dài từ 2-4 ngày, đôi khi lâu hơn, tùy thuộc vào cơ địa và mức độ nghiêm trọng của bệnh. Sốt cao thường đi kèm với cảm giác mệt mỏi, đau nhức mình mẩy và chán ăn.
• Biểu hiện khác đi kèm: Bên cạnh sốt, người bệnh còn có thể cảm thấy ớn lạnh, đau đầu và đau họng.

Sốt cao đột ngột, kéo dài và không thuyên giảm dù đã dùng thuốc hạ sốt, đặc biệt khi đi kèm với triệu chứng sưng tuyến mang tai, là dấu hiệu rất rõ ràng của bệnh quai bị. 

Mệt mỏi, chán ăn, đau đầu

• Mệt mỏi: Cơ thể người bệnh thường cảm thấy rã rời, uể oải và thiếu năng lượng. Cảm giác này có thể xuất hiện trước khi sốt và sưng tuyến, kéo dài suốt quá trình mắc bệnh.
• Chán ăn: Virus quai bị tấn công làm rối loạn chức năng của cơ thể, kèm theo sốt và đau nhức, khiến người bệnh cảm thấy không muốn ăn uống, dẫn đến suy nhược.
• Đau đầu: Đau đầu là triệu chứng thường gặp, có thể từ mức độ nhẹ đến nặng, xuất hiện cùng lúc với cơn sốt.

Những dấu hiệu này không chỉ là phản ứng của cơ thể khi nhiễm virus mà còn là cảnh báo sớm, giúp người bệnh kịp thời nhận biết và chủ động cách ly. Khi các triệu chứng trên xuất hiện đồng thời, đặc biệt là khi đi kèm với sốt và sưng đau tuyến mang tai, khả năng cao là bạn đã mắc bệnh quai bị. ^[2]

Đau khi nhai, nuốt

Đau khi nhai và nuốt là một trong những triệu chứng thường gặp của bệnh quai bị, xuất hiện khi tuyến mang tai bị sưng và viêm. 

Triệu chứng cụ thể:

• Vị trí đau: Cơn đau tập trung ở vùng mang tai, hàm dưới và có thể lan đến cổ họng.
• Nguyên nhân: Khi tuyến mang tai sưng to, nó sẽ chèn ép các mô và dây thần kinh xung quanh, đặc biệt là khi cơ hàm vận động để nhai hoặc nuốt.
• Mức độ: Mức độ đau có thể khác nhau tùy thuộc vào mức độ sưng của tuyến. Đôi khi, cơn đau có thể nghiêm trọng đến mức người bệnh phải hạn chế ăn uống.

Cảm giác đau khi nhai nuốt là một dấu hiệu rõ ràng cho thấy tuyến mang tai đã bị tổn thương. Triệu chứng này thường đi kèm với các dấu hiệu khác như sưng tuyến, sốt và mệt mỏi. 

Đau hàm, khô miệng

Đau hàm và khô miệng là hai triệu chứng thường gặp ở những người mắc bệnh quai bị, xảy ra do sự ảnh hưởng của virus và tình trạng viêm nhiễm tại tuyến mang tai. 

Đau hàm:

• Nguyên nhân: Khi tuyến mang tai sưng to, nó sẽ chèn ép các cơ và khớp hàm, gây ra cảm giác đau nhức và cứng hàm.
• Đặc điểm: Cơn đau có thể xuất hiện khi bạn há miệng, nhai hoặc thậm chí khi nghỉ ngơi. Cảm giác này có thể lan tỏa từ vùng dưới tai đến toàn bộ hàm.

Khô miệng:

• Nguyên nhân: Tuyến mang tai là tuyến sản xuất nước bọt chính. Khi tuyến này bị tổn thương do virus, khả năng tiết nước bọt sẽ bị giảm đáng kể.
• Đặc điểm: Miệng của người bệnh sẽ trở nên khô, kèm theo cảm giác khó chịu và khát nước thường xuyên. Tình trạng này có thể khiến việc nuốt thức ăn trở nên khó khăn hơn.

>>> Xem thêm: Triệu chứng và điều trị quai bị để ngừa biến chứng nguy hiểm

Biến chứng nguy hiểm của bệnh quai bị

Bệnh quai bị nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời có thể dẫn đến những biến chứng nghiêm trọng ảnh hưởng đến sức khỏe lâu dài.

Viêm tinh hoàn, viêm buồng trứng

Ở nam giới, viêm tinh hoàn thường xảy ra sau 10-15 ngày mắc bệnh, gây sưng đau ở một hoặc cả hai bên tinh hoàn. Tình trạng này có thể dẫn đến teo tinh hoàn, giảm số lượng và chất lượng tinh trùng, thậm chí gây vô sinh nếu viêm nặng hoặc kéo dài. 

Ở nữ giới, viêm buồng trứng cũng là một biến chứng nghiêm trọng có thể ảnh hưởng đến chức năng sinh sản và gây rối loạn kinh nguyệt. Việc nhận biết sớm và chăm sóc đúng cách khi mắc quai bị sẽ giúp giảm thiểu tối đa các nguy cơ này, bảo vệ sức khỏe sinh sản về lâu dài.

Viêm màng não, viêm tụy

Viêm màng não thường biểu hiện với các triệu chứng như sốt cao, đau đầu dữ dội, cứng cổ, nôn mửa, thậm chí rối loạn ý thức và co giật, gây ảnh hưởng lớn đến hệ thần kinh trung ương. 

Trong khi đó, viêm tụy xuất hiện sau khoảng 4-10 ngày kể từ khi các triệu chứng quai bị bắt đầu giảm, với dấu hiệu đau thượng vị, buồn nôn, nôn, và đầy bụng. Cả hai biến chứng này đều đòi hỏi được chăm sóc y tế kịp thời để tránh những hậu quả lâu dài và nghiêm trọng cho sức khỏe. Hiểu rõ về các dấu hiệu và cách phòng ngừa sẽ giúp bạn chủ động bảo vệ bản thân và gia đình hiệu quả hơn. ^[3]

Nguy cơ sảy thai

Bệnh quai bị ở phụ nữ mang thai, đặc biệt trong 3 tháng đầu thai kỳ, tiềm ẩn nguy cơ sảy thai và dị tật thai nhi. Khi mắc quai bị trong giai đoạn này, hệ miễn dịch suy giảm làm tăng khả năng virus tấn công gây tổn thương đến sức khỏe cả mẹ và bé. 

Ngoài ra, mẹ bầu nhiễm bệnh trong ba tháng cuối thai kỳ cũng có thể đối mặt với nguy cơ sinh non hoặc thai chết lưu. Chính vì vậy, việc nhận biết sớm và chăm sóc thai phụ khi mắc quai bị là vô cùng quan trọng để hạn chế các biến chứng nguy hiểm ảnh hưởng đến thai nhi và sức khỏe của mẹ trong suốt thai kỳ.

Cách chẩn đoán & điều trị bệnh quai bị

Cách chẩn đoán bệnh quai bị

Để chẩn đoán bệnh quai bị, bác sĩ thường dựa vào các triệu chứng lâm sàng kết hợp với một số xét nghiệm chuyên sâu.

• Chẩn đoán lâm sàng: Bác sĩ sẽ thăm khám, quan sát các dấu hiệu như sưng tuyến mang tai (một hoặc hai bên), sốt, đau khi nuốt và nhai. Thông thường, các triệu chứng này khá đặc trưng nên việc chẩn đoán ban đầu tương đối dễ dàng.
• Xét nghiệm: Trong trường hợp cần xác định chính xác, đặc biệt khi triệu chứng không điển hình, bác sĩ có thể yêu cầu làm các xét nghiệm như:
  • Xét nghiệm máu: Tìm kháng thể IgM hoặc IgG đặc hiệu với virus quai bị. Sự có mặt của kháng thể IgM cho thấy bệnh đang ở giai đoạn cấp tính.
  • Xét nghiệm PCR: Phát hiện vật chất di truyền của virus quai bị trong mẫu nước bọt, nước tiểu hoặc dịch não tủy (nếu nghi ngờ viêm màng não do quai bị).

Cách điều trị bệnh quai bị

Hiện nay, chưa có thuốc đặc trị virus quai bị, vì vậy việc điều trị chủ yếu tập trung vào việc giảm nhẹ triệu chứng và phòng ngừa biến chứng.

• Nghỉ ngơi: Người bệnh cần nghỉ ngơi tại giường, tránh vận động mạnh để cơ thể có thời gian hồi phục và giảm nguy cơ lây lan.
• Hạ sốt và giảm đau: Sử dụng thuốc hạ sốt, giảm đau không kê đơn như paracetamol theo chỉ định của bác sĩ.
• Chăm sóc tại nhà:
  • Vệ sinh cá nhân: Súc miệng bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn để giảm đau và giữ vệ sinh.
  • Chế độ ăn uống: Ăn các thức ăn mềm, dễ nuốt, lỏng và giàu dinh dưỡng như cháo, súp để tránh gây đau khi nhai. Tránh các món ăn cay, nóng hoặc có vị chua.
  • Uống đủ nước: Bổ sung đủ nước lọc, nước trái cây để tránh mất nước do sốt và khô miệng.
• Phòng ngừa biến chứng: Cần theo dõi chặt chẽ các dấu hiệu bất thường như đau tinh hoàn ở nam giới, đau bụng (viêm tụy), hoặc các dấu hiệu thần kinh (viêm màng não). Nếu có, cần đến ngay cơ sở y tế để được can thiệp kịp thời.

Lưu ý: Bệnh quai bị là bệnh truyền nhiễm. Người bệnh cần cách ly, tránh tiếp xúc với người khác, đặc biệt là phụ nữ mang thai và trẻ em chưa tiêm phòng, cho đến khi khỏi hẳn để ngăn chặn lây lan.

>>> Có thể bạn quan tâm: Người lớn có bị quai bị không? Khi nào nên thăm khám?

Cách phòng ngừa bệnh quai bị

Việc nắm bắt những biện pháp đơn giản, hiệu quả sẽ là chìa khóa để bạn và gia đình luôn an toàn trước bệnh quai bị. 

Tiêm vaccine MMR 

Vắc xin MMR là loại vaccine kết hợp phòng ngừa ba bệnh truyền nhiễm gồm Sởi, Quai bị và Rubella, được khuyến cáo tiêm cho trẻ từ 12 tháng tuổi trở lên và cả người lớn. Tiêm đủ 2 mũi vắc xin MMR sẽ giúp tạo kháng thể bảo vệ cơ thể hiệu quả chống lại các loại virus này, giảm nguy cơ mắc bệnh cũng như hạn chế các biến chứng nghiêm trọng. 

Lịch tiêm thường gồm mũi đầu tiên khi trẻ được 12-15 tháng và mũi nhắc lại khi trẻ từ 4 đến 6 tuổi, hoặc sớm hơn khi có dịch bệnh. Trước khi tiêm, người tiêm chủng cần được khám sàng lọc kỹ lưỡng để đảm bảo an toàn, đồng thời nên ở lại cơ sở y tế sau tiêm tối thiểu 30 phút để theo dõi phản ứng phụ nếu có.

Tiêm vaccine MMR không chỉ bảo vệ sức khỏe cá nhân mà còn góp phần xây dựng miễn dịch cộng đồng hiệu quả, ngăn ngừa sự bùng phát dịch bệnh. ^[4]

Giữ vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên

Giữ vệ sinh cá nhân sạch sẽ và rửa tay thường xuyên là những biện pháp đơn giản nhưng vô cùng hiệu quả trong việc phòng ngừa bệnh quai bị. 

Virus gây bệnh thường lây lan qua đường tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với dịch tiết từ mũi, miệng của người nhiễm. Vì vậy, thói quen rửa tay đúng cách bằng xà phòng, đặc biệt trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh hoặc khi tiếp xúc với các bề mặt công cộng, sẽ giúp loại bỏ vi khuẩn và virus, giảm nguy cơ lây nhiễm. 

Bên cạnh đó, cần duy trì việc giữ gìn vệ sinh cá nhân như che miệng khi ho, hắt hơi và tránh chia sẻ đồ dùng cá nhân để bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng một cách toàn diện.

Tránh tiếp xúc gần với người mắc bệnh

Virus gây quai bị lây truyền chủ yếu qua giọt bắn khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện, vì vậy giữ khoảng cách an toàn sẽ giảm thiểu khả năng tiếp xúc với virus. 

Ngoài ra, không dùng chung đồ dùng cá nhân như chén, đũa, bàn chải đánh răng hay khăn mặt cũng góp phần ngăn chặn sự lây lan của bệnh. Thói quen này không chỉ giúp bảo vệ bản thân mà còn giữ an toàn cho người thân và cộng đồng xung quanh bạn.

Tăng cường miễn dịch bằng chế độ ăn uống, tập luyện

Tăng cường miễn dịch thông qua chế độ ăn uống hợp lý và lối sống lành mạnh là cách phòng ngừa bệnh quai bị hiệu quả. 

Bạn nên ưu tiên bổ sung các thực phẩm giàu vitamin và khoáng chất như rau xanh, trái cây tươi chứa nhiều vitamin C và vitamin A, cùng các món ăn làm từ đậu giúp tăng sức đề kháng cho cơ thể. Hạn chế các thực phẩm cứng, khô hoặc có vị cay nóng để tránh gây kích ứng tuyến nước bọt khi mắc bệnh. Bên cạnh đó, việc duy trì thói quen tập luyện đều đặn sẽ giúp nâng cao sức khỏe tổng thể và tăng khả năng chống lại các tác nhân gây bệnh. 

Đảm bảo nghỉ ngơi đầy đủ và duy trì tinh thần thoải mái cũng góp phần quan trọng trong việc tăng cường hệ miễn dịch, giúp bạn phòng tránh quai bị một cách tự nhiên và hiệu quả.

Lời kết

Việc hiểu đúng quai bị là gì là bước quan trọng để nhận biết bệnh sớm và phòng tránh lây lan trong cộng đồng. Khi xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ, người bệnh nên thăm khám y tế để được chẩn đoán và theo dõi đúng cách. Chủ động tiêm phòng, giữ vệ sinh cá nhân và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ sẽ giúp giảm nguy cơ biến chứng và bảo vệ sức khỏe cho bản thân cũng như gia đình.

======================

THÔNG TIN LIÊN HỆ

TRUNG TÂM HỖ TRỢ SINH SẢN ĐÔNG ĐÔ IVF CENTER

• Địa chỉ: Tầng 5, số 5 Xã Đàn, Đống Đa, Hà Nội.
• Hotline tư vấn: 1900 1965 nhánh số 5.
• Website: ivfdongdo.com
• Fanpage: https://www.facebook.com/DongDoIVFcenter
• Tiktok: https://www.tiktok.com/@dongdoivfcenter
• Youtube: https://www.youtube.com/@dongdoivfcenter